Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, tiền thân là Tập san Nghiên cứu Sử Địa Văn (được thành lập tháng 6/1954 tại chiến khu Tân Trào, Tuyên Quang). Trên nền tảng Tập san Nghiên cứu Sử Địa Văn, tháng 3/1959, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, cơ quan ngôn luận của giới sử học nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chính thức ra mắt bạn đọc số đầu tiên. Hiện nay, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử là ấn phẩm khoa học của Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, hoạt động theo Giấy phép số 316/GP-BTTTT ngày 31/8/2023 của Bộ Thông tin & Truyền thông, với mã số tiêu chuẩn quốc tế là ISSN.0866-7497. Tạp chí Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử xuất bản 12 số mỗi năm bằng tiếng Việt và bắt đầu từ năm 2027, sẽ xuất bản thêm 02 số mỗi năm bằng tiếng Anh. Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử có nhiệm vụ: công bố các công trình nghiên cứu, những kết quả nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học lịch sử; cung cấp các luận cứ khoa học cho việc hoạch định chính sách của Đảng và Nhà nước; cung cấp, phổ biến thông tin về khoa học lịch sử, giúp giới nghiên cứu khoa học, giảng dạy và bạn đọc có được những thông tin cập nhật, chính xác, đúng đắn về khoa học lịch sử. Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử được Hội đồng chức danh Giáo sư Nhà nước công nhận tính điểm cho các ngành và liên ngành: Liên ngành Sử học - Khảo cổ học - Dân tộc học/Nhân học; Liên ngành Triết học - Xã hội học - Chính trị học; Liên ngành Văn hóa Nghệ thuật - Thể dục thể thao và ngành Ngôn ngữ học.
Hoạt động của các tổ chức phi chính phủ Mỹ ở Việt Nam từ năm 1986 đến năm 2021
Từ khi Việt Nam tiến hành công cuộc Đổi mới (1986), quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ từng bước được cải thiện, tạo điều kiện cho sự tham gia của các tổ chức phi chính phủ (NGO) Mỹ tại Việt Nam. Bài viết tập trung nghiên cứu hoạt động văn hóa - giáo dục của các NGO Mỹ trong giai đoạn 1986-2021, trên cơ sở phân tích quá trình triển khai, nội dung hoạt động và những tác động đối với quan hệ giữa hai nước. Kết quả nghiên cứu cho thấy các hoạt động văn hóa - giáo dục của NGO Mỹ không chỉ góp phần thúc đẩy giao lưu nhân dân, tăng cường hiểu biết lẫn nhau mà còn tạo nền tảng cho sự mở rộng hợp tác trên nhiều lĩnh vực khác, đóng góp vào quá trình phát triển quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ trong thời kỳ Đổi mới.
Chiến dịch Hòa Bình (10/12/1951 - 25/2/1952) trong tiến trình cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp
Sau thắng lợi của Chiến dịch Biên giới Thu - Đông 1950, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bước sang giai đoạn phát triển mới, trong đó Chiến dịch Hòa Bình (10-12-1951 - 25-2-1952) là một chiến dịch tiến công quan trọng của quân và dân Việt Nam. Trước việc thực dân Pháp đánh chiếm Hòa Bình, Trung ương Đảng, Tổng Quân ủy và Bộ Tổng Tư lệnh đã kịp thời điều chỉnh chủ trương chiến lược, chuyển hướng hoạt động quân sự nhằm tiêu diệt sinh lực địch, phá thế bố trí chiến lược của đối phương. Trên cơ sở khai thác các nguồn tư liệu lịch sử, bài viết tập trung làm rõ bối cảnh, quá trình chỉ đạo, tổ chức và kết quả của Chiến dịch Hòa Bình, qua đó khẳng định ý nghĩa của chiến thắng đối với sự phát triển của nghệ thuật quân sự Việt Nam, đặc biệt là nghệ thuật chỉ đạo và tổ chức chiến dịch, đồng thời góp phần thúc đẩy tiến trình của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1954).
Công tác tuyên truyền cách mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam trong những năm 1930-1931
Công tác tuyên truyền cách mạng giữ vai trò quan trọng trong việc tập hợp, giác ngộ và tổ chức quần chúng tham gia phong trào đấu tranh dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Trong cao trào cách mạng 1930-1931, đặc biệt là phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh, hoạt động tuyên truyền được triển khai với nhiều hình thức và nội dung phong phú nhằm vận động, định hướng và cổ vũ quần chúng. Dựa trên các nguồn tài liệu lưu trữ tại Cục Lưu trữ Văn phòng Trung ương Đảng, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, II, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và các tài liệu liên quan, bài viết tập trung khảo sát đối tượng, mục đích, hình thức và nội dung công tác tuyên truyền cách mạng của Đảng trong giai đoạn 1930-1931. Qua đó, nghiên cứu làm rõ đặc điểm, vai trò của hoạt động tuyên truyền đối với sự phát triển của phong trào cách mạng Việt Nam những năm đầu thập niên 1930.
Quan điểm sử học của Nguyễn Văn Tố qua các bài viết trên Tạp chí Tri Tân
Nguyễn Văn Tố là một học giả tiêu biểu của Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX, có nhiều đóng góp trên lĩnh vực sử học. Các bài viết của ông đăng trên Tạp chí Tri Tân thể hiện sự quan tâm sâu sắc đối với lịch sử dân tộc, đồng thời bộc lộ những quan điểm quan trọng về đối tượng, phương pháp và mục đích nghiên cứu lịch sử. Trên cơ sở khảo sát các bài viết của Nguyễn Văn Tố trên Tri Tân, bài viết tập trung làm rõ những đặc điểm trong tư duy sử học của ông, qua đó góp phần nhận diện đóng góp của Nguyễn Văn Tố đối với sự phát triển của sử học Việt Nam thời cận đại. Nghiên cứu trường hợp Nguyễn Văn Tố cũng góp phần làm sáng tỏ diện mạo sử học Việt Nam đầu thế kỷ XX trong bối cảnh giao lưu văn hóa Đông - Tây và những biến đổi của xã hội thuộc địa.
Từ Trấn Giang đến tỉnh Cần Thơ (thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX)
Cần Thơ là một vùng đất có vị trí quan trọng trong quá trình khai phá và phát triển của Nam Bộ. Mặc dù hình thành muộn hơn so với một số trung tâm như Gia Định, Đồng Nai, Hà Tiên, nhưng từ cuối thế kỷ XVII, vùng đất này đã thu hút đông đảo lưu dân người Việt cùng các cộng đồng cư dân khác đến khai phá, định cư. Bài viết tập trung nghiên cứu quá trình hình thành, biến đổi của vùng đất từ Trấn Giang đến tỉnh Cần Thơ trong khoảng thời gian từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX, làm rõ vai trò của vùng đất này trong bối cảnh chính trị, kinh tế và hành chính qua các thời kỳ. Qua đó, nghiên cứu góp phần nhận diện quá trình xác lập vị thế của Cần Thơ như một trung tâm quan trọng của khu vực Tây Nam Bộ.
Dạy học lịch sử chủ nghĩa tư bản trong chương trình giáo dục phổ thông mới: một số vấn đề về nội dung
Chủ nghĩa tư bản là một nội dung quan trọng trong chương trình giáo dục lịch sử ở trường phổ thông, phản ánh một giai đoạn phát triển lớn của lịch sử nhân loại. Trong Chương trình giáo dục phổ thông môn Lịch sử năm 2018, việc dạy học lịch sử chủ nghĩa tư bản có những thay đổi về cách tiếp cận nội dung và phương pháp nhằm phát triển năng lực học sinh. Bài viết tập trung phân tích những vấn đề đặt ra trong việc dạy học lịch sử chủ nghĩa tư bản trong chương trình và sách giáo khoa hiện hành, đồng thời làm rõ những định hướng mới về nội dung, phương pháp dạy học theo Chương trình giáo dục phổ thông mới. Qua đó, bài viết góp phần đề xuất cách tiếp cận phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả giảng dạy lịch sử chủ nghĩa tư bản trong nhà trường phổ thông.
Tìm hiểu cơ cấu tổ chức - nhân sự ở bưu điện và điện báo của Pháp ở Đông Dương
Thông qua việc ký Hiệp ước Giáp Thân hay còn gọi là Hiệp ước Patenôtre (1884), thực dân Pháp đã từng bước thiết lập mạng lưới bưu điện và điện báo ở các xứ thuộc Đông Dương. Mạng lưới này có vai trò quan trọng trong công cuộc chinh phục, bình định, cung cấp các dịch vụ giúp liên kết các xứ, khu vực, thậm chí cả thị trấn, làng mạc với các thành phố. Các trạm phát sóng đã kết nối thuộc địa với chính quốc và với các nước khác bên ngoài Việt Nam. Mọi hoạt động của mạng lưới bưu điện và điện báo đều đặt dưới sự điều hành, chỉ đạo của Sở bưu điện và điện báo Đông Dương. Qua nghiên cứu các nguồn tư liệu, bài viết góp phần tìm hiểu về cơ cấu tổ chức, nhân sự của Sở Bưu điện và Điện báo Đông Dương từ khi Sở này trở thành một cơ quan độc lập trong hệ thống chính quyền thuộc địa của Pháp ở Đông Dương.
Bưu điện, điện báo, Đông Dương, thực dân Pháp, tổ chức nhân sự.
Về hành trạng của đội ngũ tướng lĩnh nhà Bắc Tống tham chiến tại Đại Cồ Việt (980-981)
Sau 1.040 năm nhìn lại cuộc chiến tranh Tống-Việt lần thứ nhất (980-981), các học giả Việt Nam và Trung Quốc đã đưa ra nhiều cách lý giải về nguyên nhân thất bại của quân Bắc Tống. Phần lớn cho rằng sự bất hòa giữa các tướng lĩnh Giao Châu hành doanh là một trong những nguyên nhân quan trọng. Tuy nhiên, ngoài công trình Cuộc kháng chiến chống Tống lần thứ nhất (980-981) của Trần Bá Chí, vẫn chưa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu về đội ngũ tướng lĩnh Bắc Tống tham chiến tại Đại Cồ Việt. Bài viết xem xét lại hành trạng, xuất thân và sự nghiệp của các tướng lĩnh này nhằm đánh giá khách quan năng lực của họ. Qua đó, bài viết cho rằng việc quy trách nhiệm thất bại của quân Bắc Tống hoàn toàn cho các tướng lĩnh mà không xét đến chính sách tuyển chọn và sử dụng nhân sự của triều Tống là chưa thỏa đáng.
Những đánh giá Khúc Thừa Mỹ - Đôi điều suy ngẫm
Cuối thế kỷ IX đầu thế kỷ X, nhà Đường suy yếu, ở An Nam, họ Khúc lãnh đạo nhân dân giành quyền tự chủ, đánh dấu mốc kết thúc thời kỳ “Ngàn năm Bắc thuộc”. Họ Khúc xây dựng chính quyền, tiến hành cải cách đất nước mang tinh thần độc lập dân tộc. Sự đóng góp to lớn của họ Khúc đối với dân tộc đã được hậu thế ghi nhận và tôn vinh. Tuy nhiên, do độ lùi lịch sử cả ngàn năm, nhãn quan của các nhà viết sử mỗi thời cũng khác, nên độ chênh khá lớn, khiến nhiều người không ít băn khoăn. Việc đánh giá Khúc Thừa Mỹ càng bất nhất và khó khăn hơn khi cuộc kháng chiến chống quân Nam Hán thất bại, yêu cầu đối với các nhà sử học là: cần tập trung nghiên cứu một cách nghiêm túc để có thể đánh giá một cách xác đáng hơn về nhân vật lịch sử khá đặc biệt này.
Khúc Thừa Mỹ, nhà Đường, An Nam, đánh giá, quan điểm lịch sử.
Phát huy tinh thần độc lập, tự chủ của họ Khúc trong đấu tranh bảo vệ chủ quyền quốc gia giai đoạn hiện nay
Với tinh thần yêu nước, ý chí độc lập, tự chủ, Khúc Thừa Dụ, Khúc Hạo và Khúc Thừa Mỹ đã đấu tranh chống lại sự cai trị hà khắc của triều đình phong kiến phương Bắc, từng bước giành lại nền độc lập, tự chủ năm 905, tạo điều kiện để Ngô Quyền đánh bại quân xâm lược Nam Hán năm 938, xây dựng nhà nước phong kiến tự chủ ở các giai đoạn lịch sử về sau. Ngày nay, bài học kinh nghiệm về tinh thần yêu nước, ý chí độc lập, tự chủ của Họ Khúc đầu thế kỷ X có ý nghĩa rất quan trọng đối với cuộc đấu tranh bảo vệ chủ quyền quốc gia dân tộc. Bài viết nêu lên bài học kinh nghiệm về đấu tranh ngoại giao khéo léo, mềm dẻo, lấy “nhu khắc cương” của họ Khúc thế kỷ X đối với vấn đề giải quyết tranh chấp ở Biển Đông nói riêng, bảo vệ độc lập, chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ của Việt Nam nói chung trong thế kỷ XXI.
Họ Khúc, chủ quyền, đấu tranh, độc lập, quốc gia
Vài ý kiến về mốc kết thúc thời kỳ Bắc thuộc trong lịch sử sử học Việt Nam
Sử gia dưới các triều đại phong kiến ở nước ta đã có nhiều ý kiến khác nhau về mốc lịch sử kết thúc thời kỳ Bắc thuộc, mà chủ yếu là xoay quanh ba sự kiện: họ Khúc giành quyền tự chủ năm 905, chiến thắng Bạch Đằng của Ngô Quyền trước quân Nam Hán năm 938 và cả đến ý kiến về mốc lịch sừ (967, 968) khi Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân (967), rồi chính thức lập nước Đại Cồ Việt và xưng Đế (968). Từ đầu thế kỷ XX đến nay, quan điểm về các mốc kết thúc thời kỳ Bắc thuộc đã có nhiều sự thay đổi. Một khuynh hướng rõ ràng và dễ nhận thấy là việc đánh giá, đề cao vai trò của họ Khúc ngày càng nhận được sự quan tâm và ủng hộ của giới sử học trong và ngoài nước. Bài viết này tập trung phân tích: Quan điểm về cột mốc kết thúc thời kỳ Bắc thuộc qua các bộ sử thời phong kiến; Quan điểm về cột mốc kết thúc thời kỳ Bắc thuộc từ đầu thế kỷ XX đến nay.
Họ Khúc, Bắc thuộc, mốc lịch sử, thế kỷ X, lịch sử Việt Nam.
Sự nghiệp giành chính quyền và xây dưng chính quyền của họ Khúc ở thế kỷ X
Họ Khúc là một dòng họ lớn ở Hồng Châu (nay thuộc làng Cúc Bồ, xã Kiến Quốc, huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương). Vào cuối thời thuộc Đường, lúc chính quyền trung ương nhà Đường rệu rã, một Hào trưởng của đất Hồng Châu là Khúc Thừa Dụ được dân chúng suy tôn, đã tiến ra chiếm đóng phủ thành Tống Bình (Hà Nội ngày nay), tự xưng là Tiết độ sứ, giành được quyền tự chủ về cho đất nước, bãi bỏ chế độ cũ, kết thúc về cơ bản ách thống trị hàng nghìn năm của phong kiến phương Bắc. Khúc Thừa Dụ được sử sách ghi nhận và coi như là người có công đầu tiên mở màn thắng lợi cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc.
Khúc Thừa Dụ, họ Khúc, thế kỷ X, giành chính quyền, xây dựng chính quyền.
Đóng góp của Viện Sử học vào việc tôn vinh vai trò họ Khúc trong lịch sử dân tộc
Họ Khúc dựng được nền tự chủ trong thời gian ngắn hơn so với nhiều triều đại kế tiếp sau đó, nhưng họ Khúc đã có nhiều công lao trong việc “mở đầu kỷ nguyên độc lập” của nước ta. Trong thời gian mấy chục năm trở lại đây, dựa trên cơ sở các nguồn tư liệu và nhận thức mới, việc đánh giá về công lao, cải cách của họ Khúc nói riêng, của nhà Hồ, nhà Mạc và nhà Nguyễn nói chung đã khách quan, khoa học hơn. Trong đó, nổi lên vai trò của Viện Sử học là cơ quan khoa học đầu ngành về Sử học của Việt Nam đã đi đầu trong việc tổ chức, nghiên cứu, biên soạn, đào tạo và giảng dạy về họ Khúc. Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử là một bộ phận của Viện Sử học đã đăng tải nhiều bài viết của các nhà nghiên cứu tôn vinh về vị trí, vai trò của họ Khúc trong lịch sử Việt Nam
Họ Khúc, Viện Sử học, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, tôn vinh, lịch sử dân tộc.
Đi tìm Việt Nam giữa các thế giới: "Việt Nam và mô hình Trung Quốc" của Alexander B.Woodside
Bài viết giới thiệu và bình luận công trình Vietnam and the Chinese Model: A Comparative Study of Nguyen and Ch'ing Civil Government in the First Half of the Nineteenth Century của Alexander Woodside. Thông qua việc khảo cứu và so sánh văn hóa chính trị của triều Nguyễn và triều Thanh, tác giả đặt ra những vấn đề nền tảng về bản sắc lịch sử của Việt Nam, nguồn gốc của nhà nước và vị trí của Việt Nam trong các không gian văn hóa Đông Á và Đông Nam Á. Công trình cho rằng Việt Nam đầu thế kỷ XIX vận hành trên cơ sở đan xen giữa hai truyền thống chính trị - văn hóa: Đông Nam Á và Trung Hoa, qua đó góp phần mở rộng cách tiếp cận đối với lịch sử Việt Nam trong bối cảnh khu vực và so sánh.
Alexander Woodside, Triều Nguyễn, Việt Nam thế kỷ XIX
Chuyển biến về mô hình và cơ cấu hệ thống giáo dục Việt Nam trong 35 năm Đổi mới (1986-2021)
Cùng với sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước, giáo dục Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Trong thời kỳ đổi mới, hệ thống giáo dục đã từng bước hội nhập và chuyển biến theo mô hình chung của giáo dục thế giới. Nội dung bài viết đề cập đến chuyển biến cơ bản về mô hình, cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân, cũng như thách thức đặt ra đối với hệ thống giáo dục Việt Nam trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế. Những chuyển biến đó cho thấy tính thích ứng và linh hoạt của nền giáo dục Việt Nam nhằm thực hiện các chủ trương, chính sách, mục tiêu, nhiệm vụ, phương châm giáo dục. Trong quá trình đó, hệ thống giáo dục đã đạt được những kết quả tích cực song cũng có những hạn chế, tồn tại cần tiếp tục giải quyết.
Giáo dục, Đổi mới, Việt Nam, mô hình, chuyển biến.
Cải cách thuế thân ở Việt Nam trong giai đoạn cầm quyền của Chính phủ Mặt trận Nhân dân Pháp: Quan điểm “công bằng hóa” ở thuộc địa
Thuế thân được thiết đặt ở Việt Nam được chính quyền thuộc địa Pháp duy trì như một công cụ hữu hiệu về kinh tế - tài chính và xã hội trong chính sách cai trị của Pháp ở Việt Nam. Chính quyền thuộc địa đã nhiều lần tiến hành cải cách thuế thân, nhưng cuộc cải cách thuế thân ở Trung Kỳ, Bắc Kỳ trong giai đoạn cầm quyền của Chính phủ Mặt trận Nhân dân Pháp có sự thay đổi căn bản và triệt để nhất. Quy chế thuế thân mới sau cải cách có nhiều thay đổi so với quy chế trước năm 1936 về cơ sở đánh thuế, phân hạng thuế và mức thuế được xây dựng trên quan điểm cốt lõi là “công bằng hóa” chế độ thuế thân. Quy chế thuế thân mới đã giảm một phần gánh nặng thuế thân cho đại bộ phận dân nghèo, tăng mức thuế đối với người giàu. Cải cách thuế thân góp phần tăng thu ngân sách, ổn định xã hội, đảm bảo và duy trì nền thống trị của Pháp ở Việt Nam.
Việt Nam, thuế thân, thực dân Pháp, cải cách, thống trị.
Ghi chép về các hiện tượng thiên văn trong Đại Việt sử ký toàn thư
Đại Việt sử ký toàn thư là một bộ chính sử quan trọng để nghiên cứu lịch sử chính trị, xã hội, quân sự và ngoại giao của Việt Nam từ buổi đầu dựng nước đến thế kỷ XVII dưới thời Lê Trung hưng. Bên cạnh đó, sách còn ghi chép nhiều hiện tượng thiên văn như nhật thực, nguyệt thực, sao chổi, thiên thạch và các vì sao, đồng thời đề cập đến các hiện tượng hạn hán, lũ lụt, động đất, nạn đói và dịch bệnh. Những ghi chép này là nguồn sử liệu có giá trị đặc biệt để nghiên cứu các vấn đề khí tượng, thiên tai cũng như các hiện tượng thiên văn trong lịch sử Việt Nam. Trong phạm vi nghiên cứu này, bài viết tập trung khảo cứu các ghi chép về hiện tượng thiên văn trong Đại Việt sử ký toàn thư.
Thiên văn, Đại Việt sử ký toàn thư, ghi chép, thiên nhiên, lịch sử Việt Nam.
Một số đóng góp của các nhà nho khoa bảng Hà Tĩnh dưới triều Nguyễn
Hà Tĩnh là một địa phương có truyền thống hiếu học. Trong gần 1.000 năm của chế độ giáo dục khoa cử Nho học Đại Việt, Hà Tĩnh có 148 người đỗ đại khoa. Riêng dưới triều Nguyễn, là thời kỳ thành công nhất của các nhà Nho học khoa bảng Hà Tĩnh, với 53 người đỗ Tiến sĩ, 297 người đỗ Cử nhân cùng hàng trăm Tú tài. Sau khi đỗ đạt, hầu hết các nhà Nho khoa bảng Hà Tĩnh đều tham gia vào bộ máy nhà nước, nhiều người giữ chức vụ quan trọng trong triều đình, có đóng góp rất quan trọng trên các phương diện như: giáo dục, văn hóa, chính trị, quân sự, ngoại giao, kinh tế.
Nhà Nho, khoa bảng, Hà Tĩnh, đóng góp, triều Nguyễn.
Yếu tố Đạo giáo tại một số cơ sở thờ tự tam giáo của người Việt ở Đàng Trong thời chúa Nguyễn thế kỷ XVI-XVIII
Thế kỷ XVI - XVIII, trong quá trình các lưu dân người Việt định cư sinh sống ở Đàng Trong, việc tiếp tục duy trì một số truyền thống tôn giáo, tín ngưỡng của người Việt như thờ cúng tổ tiên, thờ thần, thờ tam giáo trong đó có Đạo giáo có vai trò quan trọng là chỗ dựa tinh thần nhằm thúc đẩy quá trình người Việt tái cố kết cộng đồng trên vùng đất mới. Thông qua khảo cứu các nguồn tư liệu nhận biết các yếu tố Đạo giáo thông qua phân tích ý nghĩa biểu trưng từ hệ thống biểu tượng, tượng thờ, đồ thờ, câu đối, kiến trúc… tại các cơ sở thờ tự tam giáo, bài viết góp phần làm rõ một số đặc điểm sinh hoạt Đạo giáo của cộng đồng lưu dân người Việt ở Đàng Trong thế kỷ XVI - XVIII.
Đạo giáo, Đàng Trong, người Việt, chúa Nguyễn, thế kỷ XVI - XVIII
Hiệp ước Monguillot và sự thay đổi trong bộ máy chính quyền triều Nguyễn sau năm 1925
Sau khi Đại Nam trở thành thuộc địa của thực dân Pháp, triều Nguyễn ngày càng mất vai trò trong việc cai trị đất nước, ngay cả đối với khu vực Bắc và Trung Kỳ theo Hiệp ước Giáp thân 1884. Trong quá trình cai trị Việt Nam, đến năm 1925, chính quyền thực dân Pháp lại ép triều đình Huế ký thêm bản Hiệp ước Monguillot, đẩy chính phủ Nam triều rơi vào tình trạng khủng hoảng và suy sụp toàn diện. Trên cơ sở khai thác văn bản bản Hiệp ước cùng các nguồn tài liệu xác thực và có giá trị khác, bài viết trình bày bối cảnh, nội dung và tác động của Hiệp ước được ký kết vào ngày 6-11-1925 giữa triều đình Huế với chính quyền Pháp ở Đông Dương. Với hiệp ước này, Pháp đã tước đi những quyền lực cuối cùng của triều đình Huế, biến Nam triều chỉ còn vị thế “bù nhìn”, và hoàn toàn trở thành công cụ tay sai của thực dân Pháp trong việc cai trị Việt Nam cho đến khi bị lật đổ trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945.
Hiệp ước Monguillot, triều Nguyễn, thực dân Pháp, bộ máy, ký kết.
Sự giúp đỡ của Thái Lan đối với Việt Nam trong những năm đầu sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945
Bài viết nghiên cứu sự giúp đỡ của Thái Lan đối với Việt Nam trong những năm đầu sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đặt trong bối cảnh tình hình khu vực Đông Nam Á có nhiều biến động sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Trên cơ sở khai thác các nguồn tư liệu lịch sử, nghiên cứu làm rõ những hình thức hỗ trợ của Chính phủ và nhân dân Thái Lan đối với Việt Nam trên các phương diện chính trị, ngoại giao, kinh tế và hậu cần. Bài viết phân tích vai trò của sự giúp đỡ này trong việc tạo điều kiện thuận lợi cho chính quyền cách mạng Việt Nam vượt qua những khó khăn ban đầu, đồng thời góp phần củng cố mối quan hệ đoàn kết giữa hai dân tộc. Qua đó, nghiên cứu làm sáng tỏ một phương diện quan trọng trong quan hệ Việt Nam-Thái Lan giai đoạn 1945-1946, cũng như vị trí của các yếu tố khu vực trong tiến trình bảo vệ và xây dựng chính quyền cách mạng Việt Nam.
Cách mạng Tháng Tám, 1945, Thái Lan, Việt Nam, quan hệ Việt Nam - Thái Lan.
Đường Trường Sơn - đoạn từ Nam Tây Nguyên đến Đông Nam Bộ
Trước yêu cầu tiếp viện người và trang bị vũ khí từ hậu phương miền Bắc cho hoạt động xây dựng, phát triển lực lượng vũ trang cách mạng ở miền Nam sau Hiệp định Genève, Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng chủ trương mở tuyến vận tải chiến lược - đường Hồ Chí Minh - trên bộ và trên biển. Để triển khai tuyến vận tải bộ trên đường Trường Sơn nối vào chiến trường Nam Bộ, cần phải xoi mở đường đoạn Nam Tây Nguyên đến Đông Nam Bộ và ngược lại. Bài viết đề cập đến hoạt động mở đường để tiếp nhận sự chi viện của Trung ương đến chiến trường Đông Nam Bộ trong giai đoạn đầu của cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ.
Đường Trường Sơn, đường Hồ Chí Minh, Nam Tây Nguyên, Đông Nam Bộ
Francis Garnier trong cuộc phiêu lưu quân sự của thực dân Pháp ở Bắc Kỳ lần thứ nhất (1873)
Bài viết nghiên cứu vai trò của Francis Garnier trong cuộc phiêu lưu quân sự của thực dân Pháp ở Bắc Kỳ lần thứ nhất năm 1873, đặt sự kiện trong bối cảnh quá trình mở rộng ảnh hưởng của Pháp tại Việt Nam cuối thế kỷ XIX. Trên cơ sở khai thác các nguồn tư liệu lịch sử trong và ngoài nước, nghiên cứu làm rõ hành động quân sự, mục tiêu chính trị và những tính toán chiến lược của Francis Garnier trong quá trình tổ chức cuộc tấn công chiếm đóng một số vị trí quan trọng ở Bắc Kỳ. Qua đó, nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ bản chất xâm lược của chính sách thực dân Pháp, đồng thời đánh giá vai trò của Francis Garnier trong giai đoạn đầu của quá trình Pháp từng bước thiết lập quyền kiểm soát ở Bắc Kỳ.
Francis Garnier, thực dân Pháp, Việt Nam, Bắc Kỳ.
Các đồn thủ ở nguồn Trà Vân, Trà Đinh và Ô Liêm ở Bình Định đầu thế kỷ XIX
Các nguồn Trà Vân, Trà Đinh và Ô Liêm ở đầu thế kỷ XIX, là một phần quan trọng nằm ven Trường Lũy Bình Định và là tiền đề để đến năm 1876, nhà Nguyễn lập Nghĩa Định sơn phòng và củng cố các đồn thủ đã có này, tiếp tục xây dựng cũng như tu bổ thêm các đồn bảo mới nằm ven bức tường đá nổi tiếng này. Bài viết tập trung khảo sát cụ thể các vị trí đồn thủ thuộc các nguồn ở Tây Bắc Bình Định là Trà Vân, Trà Đinh và Ô Liêm.
Trà Vân, Trà Đinh, Ô Liêm, Trường lũy Bình Định, thế kỷ XIX
Mạng lưới chợ ở đồng bằng sông Cửu Long thế kỷ XVII đến năm 1945
Từ thế kỷ XVII đến năm 1945, mạng lưới chợ ở vùng đất Chín Rồng lần lượt ra đời, mở rộng về quy mô, tăng dần về số lượng, chuyển biến về diện mạo, thúc đẩy thương nghiệp phát triển góp phần nâng cao đời sống vật chất, tinh thần người dân nơi đây. Bài viết đi sâu phân tích, đánh giá vị trí, vai trò của mạng lưới chợ đồng bằng sông Cửu Long theo không gian gồm 13 tỉnh, thành hiện nay: Long An, Tiền Giang, Bến Tre, Đồng Tháp, Trà Vinh, Vĩnh Long, An Giang, Sóc Trăng, Hậu Giang, Bạc Liêu, Kiên Giang, Cà Mau và Thành phố Cần Thơ. Qua đó, chúng tôi phục dựng khách quan, chân thực diện mạo mạng lưới chợ nơi này từ thế kỷ XVII đến năm 1945.
Đồng bằng sông Cửu Long, mạng lưới chợ, thương nghiệp, thế kỷ XVII, 1945.
Văn bia Ninh Bình góp phần bổ sung, đính chính cho chính sử và Đăng khoa lục
Tỉnh Ninh Bình nằm trải dài từ phía Nam đồng bằng Bắc Bộ đến phía Bắc Trung Bộ, có vị trí chiến lược vô cùng trọng yếu, là cửa ngõ từ Bắc vào Nam. Do địa hình có nhiều dãy núi đá vôi sừng sững, nên nơi đây đã được các triều đại quân chủ chọn làm địa bàn chiến lược, với ưu thế “tiến có thế công, lui có thế thủ”. Đặc biệt hơn, Ninh Bình là địa phương duy nhất có hệ thống văn bia kéo dài gần một nghìn năm (973-1947), mang đậm dấu ấn từng giai đoạn lịch sử của đất nước. Số lượng văn bia trên địa bàn tỉnh Ninh Bình không nhiều, nhưng phong phú về nội dung phản ánh và đa dạng về hình thức thể hiện. Bài viết giới thiệu về nguồn tư liệu đề cập đến các nhân vật lịch sử và những nhà khoa bảng được phản ánh trên hệ thống văn bia Hán Nôm tỉnh Ninh Bình, từ đó góp phần bổ sung, đính chính cho các tài liệu chính sử và Đăng khoa lục.
Tỉnh Ninh Bình, Đăng khoa lục, văn bia, Hán Nôm
Dịch bệnh và cách phòng chống của người Tây Nguyên (Nghiên cứu một số bộ luật tục)
Bài viết nghiên cứu nhận thức của cư dân Tây Nguyên về dịch bệnh và các biện pháp phòng chống dịch bệnh được phản ánh trong một số bộ luật tục truyền thống. Trên cơ sở khảo cứu các văn bản luật tục của các dân tộc bản địa Tây Nguyên, kết hợp với phương pháp tiếp cận lịch sử và văn hóa học, nghiên cứu làm rõ quan niệm về nguyên nhân gây bệnh, cách thức ứng phó và vai trò của cộng đồng trong bảo vệ sức khỏe. Bài viết phân tích những quy định, tập quán và nghi lễ liên quan đến việc phòng tránh dịch bệnh, xử lý các trường hợp mắc bệnh và duy trì sự ổn định của buôn làng. Qua đó, nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ giá trị văn hóa, xã hội của luật tục Tây Nguyên, đồng thời khẳng định vai trò của tri thức bản địa trong việc thích ứng với các vấn đề sức khỏe cộng đồng trong lịch sử.
Luật tục, Tây Nguyên, tri thức bản địa, dịch bệnh
Bài viết giới thiệu và đánh giá công trình chuyên khảo Việt Nam – Tiềm năng và vị thế của GS. Nguyễn Văn Kim. Trên cơ sở phân tích nội dung, cách tiếp cận và những luận điểm chủ đạo của tác phẩm, bài viết làm rõ những đóng góp nổi bật của công trình trong việc nhận diện các tiềm năng lịch sử, văn hóa, kinh tế và vị thế của Việt Nam trong tiến trình phát triển và hội nhập quốc tế. Đồng thời, bài viết khẳng định giá trị khoa học của chuyên khảo đối với nghiên cứu lịch sử, Việt Nam học và các ngành khoa học xã hội, qua đó tiếp tục khẳng định uy tín học thuật của tác giả.
Việt Nam, Tiềm năng và vị thế, Đọc sách.
Nhìn lại quan hệ hợp tác kinh tế Nghệ An (Việt Nam) với Xiêng Khoảng (Lào) từ năm 2010 đến năm 2020
Quan hệ giữa tỉnh Nghệ An (Việt Nam) và tỉnh Xiêng Khoảng (Lào) chiếm một vị trí hết sức quan trọng và cũng được xem là hình ảnh thu nhỏ của mối quan hệ hữu nghị đặc biệt Việt Nam - Lào. Tiếp nối truyền thống lịch sử, trong giai đoạn 2010 - 2020, quan hệ hợp tác Nghệ An - Xiêng Khoảng đã có bước phát triển toàn diện và ngày càng đi vào chiều sâu, nhất là hợp tác về kinh tế mà chủ yếu là thương mại và đầu tư. Trên cơ sở làm rõ sự chuyển biến, những thành tựu đã đạt được, hạn chế và nguyên nhân trong quan hệ kinh tế Nghệ An - Xiêng Khoảng, bài viết nêu lên một số kết luận khẳng định tầm quan trọng cũng như những vấn đề cần quan tâm nhằm thúc đẩy quan hệ hợp tác giữa hai tỉnh trong bối cảnh hiện nay.
Hợp tác kinh tế, tỉnh Nghệ An, tỉnh Xiêng Khoảng, 2010, 2020.
Quá trình thực thi luật biển quốc tế ở Việt Nam (1994-2021)
Quá trình thực thi luật biển quốc tế ở Việt Nam bắt đầu từ sự kiện năm 1994 khi Việt Nam phê chuẩn Công ước của Liên hợp quốc về Luật Biển quốc tế năm 1982. Gần ba thập niên thực hiện Công ước, đã để lại cho chúng ta những bài học kinh nghiệm trong hoạch định và thực thi chính sách biển, trong đấu tranh bảo vệ chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán quốc gia trên biển, trong bảo vệ và gìn giữ môi trường biển, hơn hết là Việt Nam trở thành thành viên có trách nhiệm. Bài nghiên cứu phân tích và luận giải những nội dung của luật biển quốc tế đã được Việt Nam vận dụng trong nội luật hóa, triển khai thực hiện trong gần ba thập niên qua, và gợi mở cho thời gian tới.
Luật biển 1982, chính sách biển, chủ quyền, 1994, 2021