Phong trào đấu tranh chống thực dân Pháp của nhân dân Việt Nam diễn ra vào cuối thế kỷ XIX đã có nhiều công trình nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước được công bố từ trước đến nay. Nhằm góp một phần nhỏ vào việc nghiên cứu về đề tài này, dựa vào những tài liệu lưu trữ chưa từng được sử dụng và vừa mới được chúng tôi khai thác được tại Trung tâm lưu trữ Quốc gia I Hà Nội, bài viết làm rõ thêm một vài khía cạnh liên quan, trước hết đến một trong những thủ lĩnh quan trọng nhất của nó ở Tây Bắc Bắc Kỳ là Nguyễn Quang Bích và sau đó là phong trào tại một tỉnh cụ thể là Hưng Hóa, cả trước và sau khi có chiếu Cần vương và cả khi Nguyễn Quang Bích còn sống cũng như khi vị thủ lĩnh này đã mất.
